Kijk omhoog naar de nachtelijke hemel. De meeste dingen bewegen in een voorspelbaar ritme. Ze stijgen, ze gaan onder, ze maken een boog door de hemel. Maar soms lijkt een planeet stil te staan. Dan drijft het achteruit. Het loopt. Daarna hervat het zijn voorwaartse pad.
Astronomen noemen dit retrograde beweging.
Het is geen magie. Het is niet de planeet die daadwerkelijk van koers verandert. Het is een optische illusie gecreëerd door ons gezichtspunt op aarde. Maar als je uitzoomt, krijgt de term een diepere, meer fysieke betekenis. Het beschrijft een fundamentele oriëntatie die de voorkeursrichting van het zonnestelsel tart.
De grote regel tegen de klok in
Stel je voor dat je in de diepe ruimte zweeft, hoog boven de Noordpool van de aarde. Je kijkt neer op het zonnestelsel.
Alles draait tegen de klok in rond de zon. De planeten draaien op die manier. Ze draaien ook om hun eigen as, in dezelfde richting tegen de klok in. Het is de standaardstroom. De kosmische standaard.
Maar Venus en Uranus doorbraken het patroon.
Venus draait met de klok mee. Uranus draait met de klok mee. In astronomische termen is dit retrograde rotatie. Zij zijn de uitzonderingen op de regel. Hun dagen lopen achteruit vergeleken met die van hun buren.
Deze voorkeur voor beweging tegen de klok in strekt zich ook uit tot de manen. De meeste satellieten draaien rond hun planeten in dezelfde richting waarin de planeet draait. Een minderheid doet dat niet.
Denk eens aan de vier buitenste manen van Jupiter. Ze draaien achteruit. De buitenste maan van Saturnus, Phoebe, doet hetzelfde. De grootste maan van Neptunus, Triton, is ook een retrograde reiziger. Deze lichamen zijn waarschijnlijk niet ter plekke ontstaan. Ze zijn waarschijnlijk van elders gevangengenomen, door de zwaartekracht in een baan om de aarde gesleept en in een achterwaartse richting gedwongen.
Uranus is een ander soort uitbijter. De manen draaien in vlakken die zo drastisch gekanteld zijn dat het labelen ervan retrograde of direct voelt alsof je een schaduw probeert te meten. De geometrie is gewoon te extreem.
Asteroïden houden zich voor het grootste deel aan het script. Alle bekende asteroïden draaien rond de zon in de directe richting (tegen de klok in). Kometen zijn slordiger. Van de periodieke kometen die we kennen, bewegen er slechts een paar in retrograde banen. De komeet van Halley is de bekendste van deze rebellen.
De schijnbare omkering
Er is een tweede, meer algemeen gebruik van de term. Dit is de retrograde beweging waar oude astronomen zich eeuwenlang over hebben verbaasd.
Je staat op aarde. Jij volgt Mars. Het beweegt oostwaarts tegen de achtergrondsterren in. Op een avond stopt het. De week daarop beweegt het westwaarts. Het lijkt erop dat het achteruit gaat. Na een paar maanden stopt het weer en hervat zijn reis naar het oosten.
Dit is niet de omkering van de planeet. Het is een perspectieftruc.
Denk aan twee auto’s op een snelweg. Je bevindt je op de snellere baan. Je passeert een langzamere auto. Terwijl u hem inhaalt, lijkt het alsof de langzamere auto achteruit beweegt ten opzichte van het verre landschap. Het is niet omgekeerd. Je bent er zojuist doorheen gegaan.
Planeten draaien met verschillende snelheden rond de zon. Omdat de aarde dichter bij de zon staat, beweegt ze sneller dan Mars, Jupiter of Saturnus. Als de aarde een buitenplaneet inhaalt, lijkt die planeet achteruit te draaien. Het effect hangt volledig af van het verschil in baansnelheden tussen de twee planeten.
