Powieść Iaina M. Banksa „Gracz w gry” wciąż budzi podziw czytelników dziesiątki lat po jej publikacji, wywołując kontrowersje wśród członków Klubu Książki New Scientist, którzy niedawno ponownie ją przeczytali. Akcja rozgrywa się w rozległej, post-niedoborowej cywilizacji znanej jako Kultura. Fabuła podąża za Gurgehem, mistrzem symulacji gier, wciągniętym w brutalny, ryzykowny świat Azad, gdzie wygrana w złożonej grze definiującej imperium oznacza władzę absolutną. Ta książka to nie tylko thriller science-fiction; to wnikliwa analiza tego, co się dzieje, gdy nuda i apatia przenikają nawet najdoskonalsze społeczeństwa.
Ukochany klasyk, trwałe dziedzictwo
O niesłabnącym uroku powieści świadczy fakt, że przeczytała ją już ponad jedna trzecia członków Klubu Książki. Śmierć Banksa w 2013 roku tylko pogłębiła jego status ikony, a wielu opłakuje utratę jego wyjątkowego głosu. Jak z goryczą zauważył jeden z członków klubu: “Wciąż tęsknię za Ianem. Nadal nie przeczytałem jego ostatniej książki… Czas to naprawić, dochodzę do wieku, w którym mogę nigdy jej nie skończyć!” To uczucie podkreśla głęboką więź, jaką czytelnicy czują z twórczością Banks, więź, która wykracza poza zwykłą przyjemność.
Bez wysiłku geniusz i głęboka esencja
Styl pisania Banksa został opisany jako zwodniczo prosty, skrywający warstwy złożoności. Geniusz powieści polega na jej zdolności do zgłębiania głębokich tematów – natury utopii, sensu ludzkiej egzystencji we wszechświecie rządzonym przez ogromne sztuczne inteligencje – bez poświęcania tempa narracji i wartości rozrywkowej. Dodanie dziwacznych szczegółów, takich jak „proto-czujący stiglianowski rachmistrz”, który kompulsywnie liczy wszystko, co widzi, dodaje humoru, jednocześnie subtelnie podkreślając obcość i zaawansowanie Kultury.
Apel Azad: Gry jako zwierciadło polityki
Powieść oparta jest na grze Azad, która jest tak głęboko zakorzeniona w społeczeństwie, że jej zwycięzca zostaje cesarzem. Otwarcie to zachęca do krytycznej analizy. Jak zauważył jeden z członków klubu: „Gra [Azada] była reprezentacją, podsumowaniem, jeśli wolisz, imperium… być może krytyką zimnej wojny”. Gra to nie tylko narzędzie fabularne; jest to mikrokosmos dynamiki władzy, manipulacji i ludzkiego pragnienia kontroli.
Gurgekh: Niedoskonały bohater w idealnym świecie
Gurgeh to postać kontrowersyjna. Niektórzy postrzegają go jako sfrustrowanego, aroganckiego oszusta, inni sympatyzują z jego reakcją na pokusę. Jeden z członków klubu twierdził, że decyzja Gurgeha o oszustwie była nie tylko jego własną decyzją, ale także wynikiem subtelnej manipulacji. Ta dyskusja uwydatnia główne napięcie powieści: nawet w utopii wolna wola może zostać naruszona, a ludzie nadal mogą ulegać swoim słabościom.
Kultura: utopijny paradoks
Banki nie boją się wewnętrznych sprzeczności utopii. Istnienie Kultury po niedoborze, w której prawie wszystko jest możliwe, prowadzi do dziwnej formy nudy. Jak zauważył jeden z członków klubu, nuda Gurgeha jest bezpośrednim skutkiem braku wyzwań. Krytyka ta koresponduje z szerszymi pytaniami filozoficznymi o konieczność walki o ludzkie spełnienie. Stosowana przez Kulturę metoda subtelnej interwencji w inne cywilizacje, choć pozornie łagodna, budzi wątpliwości etyczne dotyczące autonomii i kontroli.
Następna lektura: Ciemne horyzonty
W styczniu 2026 r. klub książki przeniesie się do „Annie Bot” Sierra Greer, powieści, która zagłębia się w mroczniejsze terytoria. To przejście podkreśla ciągłą eksplorację złożonych tematów i skłaniających do myślenia narracji.
Gracz gier pozostaje pracą istotną i skłaniającą do refleksji, ponieważ nie oferuje łatwych odpowiedzi. Zmusza czytelników do zmierzenia się z niewygodnymi pytaniami o władzę, wolność i samą naturę nieba. Dziedzictwo powieści polega nie tylko na pomysłowym budowaniu świata, ale także na jej trwałej zdolności prowokowania do krytycznej refleksji jeszcze długo po przewróceniu ostatniej strony.
